لهجه سنقرى زبان ترکى- تورکجه نین سونقور لهجه سى 

 

 

 

١- مناطق ترک نشین در استان هاى کردستانى کرمانشاه و کردستان دو دسته اند:

 

الف- مناطق پیوسته اى که ادامه نواحى ترک نشین استان هاى مجاور آذربایجانى (آذربایجان غربى٬ زنجان و همدان) اند. اینها بخشى از ناحیه پیوسته ترک نشین شمال غرب کشور و یا آذربایجان ائتنیک هستند که در تقسیمات ادارى نامناسب فعلى به استانهاى کردستانى ضمیمه شده اند. این مناطق عموما در دو شهرستان "بیجار" و "قروه" از استان کردستان و شهرستان "سنقر" از استان کرمانشاهان قرار دارند.

 

ب- مناطقى که به صورت جزایر منفرد زبانى ترکى در دریایى از هموطنان کرد و لر و ... در استانهاى کردستانى قرار گرفته اند. اینگونه جزایر زبانى ترکى علاوه بر سه شهرستان فوق٬ در دیگر شهرستانهاى استانهاى کردستانى کرمانشاه و کردستان نیز یافت مىشوند. یکى از بزرگترین این جزایر ترکى٬ شهر سنقر در شهرستان سنقر استان کرمانشاهان است.

 

 

 

٢- در ایران زبان ترکى به معنى خاص (ترکى= ترکى ایرانى=ترکى آذرى) داراى سه گروه لهجه عمده لهجه هاى آذربایجانى٬ لهجه هاى خراسانى و لهجه سنقرى است. لهجه سنقرى زبان ترکى در حالیکه لهجه اى از زبان ترکى (=ترکى ایرانى= ترکى آذرى) شمرده مىشود٬ به عقیده غالب ترکى شناسان لهجه اى جدا از لهجه هاى آذربایجانى زبان ترکى است. (هرچند برخى از ترکىشناسان٬ از جمله گ. دورفر٬ لهجه سنقرى زبان ترکى را جزء لهجه هاى آذربایجانى زبان ترکى دانسته اند).

 

 

نوشته کوتاه زیر که آنرا از کتاب "سیرى در تاریخ زبان و لهجه هاى ترکى" [(چاپ سوم): دکتر جواد هئیت . نشریات پیکان٫ ٫ تهران٫ چاپ سوم٬ سال ١٣٨٠ ٬ تیراژ ٣٠٠٠ ٬ قیمت ٣٠٠٠ تومان٬ شابک ٣-١۶۶-٣٢٨-٩۶۴ ] گرفته ام٬ حاوى اطلاعات مختصر و مفیدى در باره لهجه سنقرى زبان ترکى است. 

 

 

 

براى ایجاد امکان مقایسه٬ معادلهاى کلمات ترکى ذکر شده به لهجه سونقورى در نوشته را٬ در داخل [ ] به ترکى معیار نشان دادم. مثلا "قرقه" [قارقا] (کلاغ). کلماتى که معادلشان را نشان نداده ام آنهائى هستند که عینا در ترکى معیار نیز بکار مىروند. مثلا "پیس" (بد). توضیحات داخل (پارانتزها) مربوط به اصل نوشته اند مانند "کلاغ" و "بد" در دو مثال فوق.

 

 

سعید قبادی

------------------------------

 

ترکى سنقرى (سونقور)-  دکتر جواد هئیت

 

 

 

ترکى سنقرى لهجه اى است از لهجه هاى ترکى ایرانى که زبان مادرى مردم شهر کوچک سنقر در ٨٣ کیلومترى شمال شرقى کرمانشاه و ده اطراف آن (قلعه فرهادخان و غروه) مىباشد. مردم اطراف این نواحى کرد و فارس اند و در نقاط دورتر ترک زبان هستند [منظور ترک مىباشد]. این لهجه ترکى اولین بار توسط ویندفور windfuhr و بعدا بوسیله پرفسور گ. دورفر (استاد زبانهاى ترکى دانشگاه گوتینگن آلمان) بررسى و شرح داده شده است.

 

 

در طول جنگ ایران و عراق هزاران نفر از اکراد به این شهر کوچ کردند و حالا اغلب اهالى به سه زبان (ترکى٬ کردى و فارسى) صحبت مىکنند.

 

ترکى سنقرى زبان مادرى ۵٠-۴٠ هزار مردم سنقرى است. ویژگیهاى آن بطور خلاصه عبارتند از:

 

فونم ها:

 

- در این لهجه هفت مخرج صدادار موجود است. بر خلاف ترکى آذرى [منظور ترکى آذربایجانى مىباشد] و آناتولى "اى" کوتاه= یعنى "ı" و "اؤ=ö" وجود ندارد.

 

- بعلاوه مخرج "او˚=o" به "اۇ=u" و "اؤ=ö" به "اۆ=ü" و کسره [=eائ] به "اى=i" تبدیل شده است. مثلا به "قو˚ل" (بازو)٬ "قۇل" و به "گؤز" (چشم) "گۆز" و به "گؤل" (استخر)٬ "گۆل" و به "گؤک" (آسمان)٬ "گۆک" و به جاى "ار" (شوهر)٬ "ایر" و به جاى "ائو" (منزل)٬ "ایو" گفته مىشود.

 

- در ترکى خراسان و ایناللو بویژه بعد از "گ"٬ "اؤ=ö"---ü<  و "o---u<" تلفظ مىشود.

 

- مانند لهجه ایناللو در هجاى دوم مخرج "اۇ=u" حاکم است مثلا : آرتۇخ [آرتیق] (زیاد)٬ یئمه لۇ [یئمه لى] (خوردنى)٬ آرۇخ [آریق] (لاغر)٬ تاپدوۇخ [تاپدیق] (پیدا کردیم)٬ یاغلۇ [یاغلى] (چرب).

 

- بنا به مشاهدات شخصى "او˚=o" در هجاى اول و حتى هجاى دوم وقتى باقى مىماند که قبل از "و=v" ٬ "اۇ=u" ٬ "اى=i" ٬ قرار گیرد. مثلا تو˚ولاماغ (گول زدن و چرخانیدن)٬ قو˚وماغ (راندن)٬ الو˚اى= əloi [الیوى] (دستت را).

 

- "ای=i" در بعضى کلمات در هجاى اول بین کسره [=eائ] و "i" تلفظ مىشود مانند بیز (ما)٬ سیز (شما). کسره در اغلب موارد "i" تلفظ مىشود ولى قبل از صامت "ى" [y]٬ کسره خوانده مىشود. مانند: بئیراغ [بایراق] (بیرق)٬ قۇزئى (شمال)٬ قئینه ماغ [قایناماق] (جوشیدن)٬ ائیران [آیران] (دوغ)٬ همچنین در کلمات بئش (پنج)٬ اۇزئگ [اۆزۆک] (انگشتر).

 

- "آ=a" در بسیارى از کلمات فتحه [ə] خوانده مىشود: قره [قارا] (سیاه)٬ قرقه [قارقا] (کلاغ)٬ یسسى [یاسسى] (پخ)٬ اۇرته [اورتا] (وسط)٬ قیسقه [قیسسا] (کوتاه)٬ یاره [یارا] (زخم)٬ آره م [آدام] (آدم)٬ بۇرده [بوردا] (اینجا)٬ اۇرده [اوردا] (آنجا)٬ قئیتماغ [قاییتماق] (برگشتن)٬ یئلاغ [یایلاق] (ییلاق)٬ بطور نادر هم فتحه تلفظ مىشود : ایاغ [آیاق] (پا).

 

 

صامتها:

 

- "ک" در آخر کلمات بعد از صائتهاى نازک "ى" و بعد از صائتهاى کلفت "غ" و یا "خ" خوانده مىشود: اوره ى [اۆره ک] (قلب)٬ چوره ى [چؤره ک] (نان)٬ گرچه ى [گئرچه ک] (حقیقت)٬ اۆرده ى [اؤرده ک] (اردک)٬ اینه ى [اینه ک] (گاو)٬ چۇخ [چو˚خ] (زیاد)٬ یۇخ [یو˚خ] (نه)٬ اۇزاغ [اۇزاق] (دور)٬ بیچاغ [بیچاق] (کارد)٬ تۇرپاغ [تورپاق] (خاک)٬ پالجاغ [پالچیق] (گل)٬ آغ (سفید)٬ بالۇغ [بالیق] (ماهى).

 

- "ب" ٬ "پ" در بسیارى از کلمات "و v= "تلفظ مىشود: دیو [دیب] (ته)٬ داوان [دابان] (پاشنه)٬ قاواغ [قاباق] (جلو)٬ گۆوه ى [گؤبه ک] (ناف).

 

در اکثر موارد "ز" آخر کلمات "س" خوانده مىشود: دۇس [دۇز] (نمک)٬ تۇس [تو˚ز] (گرد و غبار)٬ ناماس [ناماز] (نماز)٬....

 

- "د" در وسط و هجاى آخر اغلب اوقات "ر" خوانده مىشود: آر [آد] (نام)٬ دارماغ [دادماق] (چشیدن)٬ دۇراغ [دو˚داق] (لب)٬ اۇرین [او˚دۇن] (هیزم)٬ اروار [آرواد] (زن).

 

- اگر قبل از "د" مخرج "ن" باشد "د" هم "ن" خوانده مىشود و اگر "ل" باشد٬ "ل" و اگر "س" باشد٬ "س" خوانده مىشود: گۆننوز [گۆندۆز] (روز)٬ یاننیرماغ [یاندیرماق] (سوزاندن)٬ ایننى [ایندى] (الآن).

 

 

 

مورفولوژى:

 

 

- پسوند شماره هاى ردیف همیشه "-جى" مىباشد: اوچومجى [اوچومجو] (سوم)٬ دوردومجى [دؤردومجو] (چهارمین).

 

- پسوند جمع "-لر"٬ "-له" مىباشد.

 

- "-دى" [-دیر] (است) بعد از صامتهاى بىطنین "تى" مىشود: پیستى [پیسدیر] (بد است). ولى بعد از صامتهاى طنین دار تغییر نمىکند: ایشیغدى [ایشیقدیر] (روشن است).

 

"-دى" بعد از کلمات مختوم به "ل"٬ "-لى" و بعد از کلمات مختوم به "ن"٬ "-نى" و بعد از کلمات مختوم به "ر"٬ "-رى" تلفظ مىشود.: تاپیللى [تاپیلدى] (پیدا شد)٬ یونگوللى [یۆنگولدور] (سبک است)٬ یاخوننى [یاخیندیر] (نزدیک است)٬ قاریرى [قاریدیر] (پیر است)٬ گللیم [گلدیم] (آمدم).

 

 

 

حالات اسم و ضمیر:

 

- پسوند منسوبیت Genitive وجود ندارد. کیشى ایوى [کیشىنین ائوى] (منزل مرد)٬ الیم برماغى [الیمین بارماغى] (انگشت دستم).

 

- پسوند مفعول صریح مختلف است. بعد از پسوند ملکى حذف مىشود: الیم توت [الیمى توت] (دستم را بگیر)٬ ولى در دوم شخص الو˚ای [الیوى] (دستت را) گفته مىشود. در سایر موارد بعد از صامتها٬ "اى i =" و بعد از صائتها "-نى" است . (مانند لهجه هاى ایناللو).

 

- پسوند مفعول به  Dativeو مفعول فیهLocative  ٬ همیشه فتحه است: الو اه [الیوه] (به دستت)٬ ایوده [ائوده] (در منزل)٬ بۇرده [بوردا] (اینجا)٬ الو˚ننه [الینده] (در دستت).

 

- پسوند مفعول منه  Ablativeحذف شده : "ایوده" به جاى "ائودن" (از منزل).

 

- پسوند وسیلهInstrumental  به جاى "-لا"٬ "-ایله" همیشه "-اینه" [اینن] است: قلمینه [قلمینن] (با قلمش).

 

- پسوند ملکى Possesive عبارتند از: -ایم (الیم= دست من)٬ -اۇ (الۇ= [الین] دست تو)٬ -ایى (الى=دست او)٬ -ایمیز (الیمیز=دست ما)٬ -اۇز (صدائى بین  o و u) (الۇز=دست شما)٬ -له رى (اللرى=دست آنها).

 

- ضمایر شخصى عبارتند از: مه [من] (من)٬ سه [ سن] (سن=تو)٬ اۇ [او˚]٬ بیز (ما)٬ سیز (شما)٬ اۇلار [او˚لار] (آنها).

 

- ضمایر ملکى عبارتند از: منیم (مال من)٬ سنۇ [سنین] (مال تو)٬ اۇنو [او˚نون] (مال او)٬ بیزیم (مال ما)٬ سیزۇ [سیزین] (مال شما)٬ اۇلارو [او˚لارین] (مال آنها).

 

- پسوند صفت تفصیلى "-راخ" و "-تر" مىباشد.

 

 

صرف افعال:

 

 

- شکل مسندى (خبر): منم٬ سن سه [سن سن] (توئى)٬ اۇرى [او˚دور] (اوست)٬ بیزاخ [بیزیک] (ما هستیم)٬ سیزسیز (شمائید)٬ اۇلاردیله [او˚لاردیرلار] (آنهایند).

 

- زمان حال از فعل گلمک:

 

کلو˚رم [گلیرم]٬ گلله م[گله رم٬ گلله م] (مىآیم)- گلو˚سه [گلرسن]٬ گلیسه [گلیرسن]-گلو˚ورى [گلیر]٬ گلى [گلر] (غروه)-گلو˚راخ [گلیریک]٬ گلئراخ [گله ریک]- گلو˚وسیز [گلیرسینیز]٬ گلئسیز [گله رسینیز]-گلو˚وله [گلیرلر]٬ گلئله [گله رلر].

 

- ماضى مطلق:

 

گللیم [ گلدیم] (آمدم)- گللۇ [گلدین]- گللى [گلدى] – گللۇخ [گلدیک] – گللۇز [گلدینیز] – گللیله [گلدیلر].

 

- ماضى نقلى:

 

گلمیشم [گلمیشم] (آمده ام)- گلمیشو˚و [گلمیشسن]- گلمى [گلمیش] – گلمیشاخ [گلمیشیک] – گلمیشو˚وز [گلمیشسینیز] – گلمیشله [گلمیشلر].

 

- ماضى استمرارى:

 

گلو˚دیم [گلردیم] (مىآمدم) – گلو˚ودۇ [گلردین] – گلو˚ودى [گله ردى] – گلو˚ودۇخ [گله ردیک] – گلو˚ودۇز [گله ردینیز] – گلو˚ویله [گلردیلر] .

 

- ماضى بعید:

 

گلمیشدیم (آمده بودم) – گلمیشدۇ [گلمیشدین] – گلمیشدى – گلمیشدۇخ [گلمیشدیک] – گلمیشدۇز [گلمیشدینیز] – گلمیشدیله [گلمیشدیلر].

 

- امر:

 

گلیم (بیایم)- گه [گل]٬ گلگینه [گلگینن]- گسى [گلسین]٬ گله  – گلاخ [گله ک] – گلۇن [گلین]٬ گلۇز [گلینیز] – گسسیله [گلسینلر].

 

 

 

- پسوند ویژه زمان آینده ندارد (مانند لهجه ایناللو). براى زمان آینده از فعل معین خواستن استفاده مىشود:

 

- [آینده:]

 

ایسیورم گله م [ایسته ییره م گله م] (مىخواهم بیایم) – ایسیو˚سه گله سه [ایسته ییرسن گله سن] – ایسیو˚و گله [ایسته ییر گله] – ایسیو˚وراخ گلاخ [ایسته ییریک گله ک] – ایسیو˚رسیز گله سیز [ایسته ییرسینیز گله سینیز] – ایسیو˚رلا گله له [ایسته ییرلر گله لر]

 

- الزامى:

 

گلمه لۇام [گلمه لىیم] (باید بیایم٬ آمدنى ام) – گلمه لۇسه [گلمه لىسن] – گلمه لۇرى [گلمه لىدیر] – گلمه لۇاخ [گلمه لىییک] – گلمه لۇسیز [گلمه لىسینیز] – گلمه لۇریله [گلمه لىدیرلر].

 

 

 

- در ترکىسنقرى پسوند وجه شرطى "سه"٬ "سا" و علامت سوال "مى" وجود ندارد.

 

 

 

خزینه لغات:

 

 

در ترکى سنقر بسیارى از مفاهیم اجتماعى و اصطلاحات به فارسى و یا عربى است. ما در مصاحبه با مردم در حدود هزار لغت ترکى سنقرى جمع آورى کردیم. در اینجا نمونه هایى از آنها نقل مىشود:

 

 

 

دادا [دده] (پدر)٬ آبا٬ نه نه (مادر)٬ قارداش (برادر)٬ باجى (خواهر)٬ او˚غل [او˚غول] (پسر)٬ قیز (دختر)٬ اۇشاغ [اۇشاق] (بچه)٬ اۆز [اؤز٬ اۆز] (خود٬ صورت)٬ اوزگه [اؤزگه] (بیگانه)٬ باش (سر)٬ گۆز [گؤز] (چشم)٬ بۆرن [بورون] (بینى)٬ آغز [آغیز] (دهان)٬ بیل [بئل] (کمر)٬ گۆسک [کؤکس٬ گؤیوس] (سینه)٬ امجه ى [امجه ک] (پستان)٬ اۆره ى [اۆره ک] (قلب)٬ قارن [قارین] (شکم)٬ قۇل [قو˚ل] (بازو)٬ دۆز [دیز] (زانو)٬ باغارۇغ [باغیرساق] (روده)٬ دۇراخ [دو˚داق] (لب)٬ گۆوئى [گؤبه ک] (ناف)٬ سۆروى [سۆدوک] (ادرار)٬ ایشه ى [ائششه ک] (خر)٬ قرقه [قارقا] (کلاغ)٬ بالۇغ [بالیق] (ماهى)٬ گوننوز [گۆندوز] (روز)٬ ایننى [ایندى] (حالا)٬ سۇره [سو˚نرا] (بعد)٬ اۇس [اۆست] (بالا)٬ ایشایه [آشاغى] (پائین)٬ ایو [ائو] (خانه)٬ ایر [ار] (شوهر)٬ یاخچى (خوب)٬ پیس (بد).

 

 

 

حالا نمونه اى از ترانه هاى مردمى نقل مىنمائیم:

 

 

دامنه دامه٬ دامیمیز [دامدان داما٬ دامیمیز] (بام هایمان پهلو به پهلو)

 

یاخۇننى ایوانیمیز [یاخیندیر ائیوانیمیز] (ایوانهایمان نزدیک)

 

سن اۇرده دو˚٬ من بۇرده [سن اوردا دور٬ من بوردا] (تو آنجا بایست٬ من اینجا)

 

گور اۇسسى دوشمنیمیز [کو˚ر اولسون دوشمنیمیز] (کور بشود دشمن ما)

 

 

از شعراى معاصر از آقای امیرى  و دیگران مىتوان نام برد. امیرى در شعر فارسى نیز اشعار بسیار زیبایى دارد.

 

در خاتمه باید گفت که ترکى سنقرى لهجه اى است بین آذرى [منظور ترکى آذربایجانى است٬ زیرا لهجه سونقورى خود لهجه اى از ترکى ایرانى و یا آذرى است] و ایناللو که از نظر فونمها (تبدیل "o---u<" و  "ö---ü<") به ایناللو نزدیکتر است

سونقور ديلي خطردري :

 

سونقور شهري اوزاق روزگارده تورك لره متعلقي دي و تورك مخلوقي اورده زندگي ايلردله .

دورد اوزيل يل بونه اوگده كلييايي ايلي { ديل لري كورد دي }  ياياده ياياين گلردله بورده چادر وورردله و دووار يايادله و قش گوني لر بين النهرين دوررنه كوچ ايلردله.  يواش يواش سونقور اطرافن قالل و كوچ ايلمرله . اون سوره سونقورلرونه گلماق گيتماق آچردله و يواش يواش چوخ اولردله.

قرخ ايل بونه اوگده اصلاحات عرضي اولي و كوردلر كه رعيت ايدله ثروتمند اولله و سونقور ايچنه ايو آلله و دوكان آچردله و يواش يواش چوخ اولله .

ترك و كورد سونقورده قارش دله.......

اون سوره فارسلر كه دولت كارمندي دله سونقوره گلله و ادارات ايشيني گورَردله و دولت مركزي ديلي فارسيدي و مدرسه لرده فارسي دانشردله و يازردله....

فارسي و كوردي كلمه لري گلي سونقور ديلي ايچنه و برخي كلمه لري ديشدي ...

بو جور كه پيش گييوري سونقور توركي سي خطره دووشو. آبو ياخون لرده كه تورك خودمختار دولتي گسسي ايش اوسنه آبو منطقه گلي ياپشه تورك منطقه لرنه و اوز ديللرنه درس اوخيله و يازله.

 

يازان :سعيد قبادي